Skip to main content

Beyinix

post-header
Bloq

Niyə “yox” deyə bilmirik? Şəxsi sərhəd və Azərbaycan cəmiyyəti

Bizdə “yox” deməyi çətin söz hesab edirlər. Razı deyiləm, amma “yaxşı, olar” deyirik, sonra özümüzə dartınırıq. Bunun səbəbi zəiflik deyil. Bu, tərbiyədən, “camaat nə deyər” qorxusundan və münasibəti qorumaq istəyindən gəlir. Niyə belə olduğunu və “yox”u münasibəti pozmadan necə demək olar, yazıram.

Niyə yox demək bizim üçün çətindir?

Birinci səbəb, uşaqlıqdan öyrəndiyimiz “böyüyün sözü ikiyə olmaz” qaydasıdır. Hörmət etmək yaxşı dəyərdir, amma bəzən hörmət və tabeçilik qarışır. İnsan “yox” dedikdə hörmətsizlik etmiş kimi hiss edir.

İkinci səbəb, “camaat nə deyər” qorxusudur. Bizim cəmiyyətdə insanlar bir-birinin həyatına çox yaxındır. Qohum, qonşu, iş yoldaşı hamısı rəy bildirir. Bu mühitdə yox demək münasibəti pozacaq kimi görünür.

Üçüncü səbəb, günah hissidir. “Mənə yaxşılıq edib, necə imtina edim” düşüncəsi insanı qarşılıqlı borc dairəsinə salır.

Niyə yox deyə bilmirik? Şəxsi sərhəd və Azərbaycan cəmiyyəti | Beyinix

Hər şeyə “hə” demənin gizli qiyməti

Yox deyə bilməyən insan öz vaxtını, enerjisini və bəzən pulunu başqalarının planına verir. Nəticədə yorğunluq, içində yığılan acıq və “məni başa düşmürlər” hissi yaranır. Daha pis halda, insan bir gün partlayır və ya münasibətdən tamamilə çəkilir.

İş həyatında da bu çox görünür. Hər müştərinin hər istəyinə razılıq vermək sahibkarı tükəndirir. Çox vaxt belə biznes sahibi həm vaxtını, həm də qiyməti qoruya bilmir. İşdən yorulmağın psixoloji tərəfi barədə işdən yorulmamağın psixoloji səbəbi yazısında da danışmışıq.

Yox deməyin 6 sakit yolu

1. Dərhal cavab verməyin. “Fikirləşib sabah deyim” cümləsi sizə vaxt qazandırır.

2. Qısa və aydın deyin. “Bu dəfə mümkün olmayacaq” kifayətdir. Uzun bəhanələr qarşı tərəfə mübahisə üçün yer açır.

3. Sözü yox, qərarı izah edin. “Bu həftə planım doludur” mənada “sən vacib deyilsən” demək deyil.

4. Alternativ təklif edin. “Bu gün olmaz, cümə günü kömək edə bilərəm.” Əgər həqiqətən istəyirsinizsə.

5. Üzr istəməyin. Təşəkkür etmək yetərlidir: “Düşündüyünüz üçün təşəkkür edirəm, amma bu mənə uyğun deyil.”

6. İlk dəfə kiçik şeylərlə məşq edin. Əvvəl az riskli vəziyyətlərdə yox deməyi sınayın, sonra daha çətinlərə keçin.

Yox demək münasibətləri pozurmu?

Əksər hallarda xeyr. Əksinə, sərhədləri aydın olan insana daha çox hörmət edilir, çünki onun “hə” sözü də həqiqi olur. Hər şeyə razı olan adamın razılığı isə zamanla dəyərini itirir.

Əlbəttə, bəzi insanlar sərhədinizə inciyə bilər. Bu normaldır. Onlar sizin sərhədsiz olduğunuz vaxtdan faydalanırdılarsa, ilk vaxtlar narahat olacaqlar. Bu, yoxlamanın bir hissəsidir, yox deməyin səhv olduğuna dəlil deyil.

Biznesdə də eyni qayda işləyir

Müştəriyə hər dəfə endirim edən, hər istəyi “olar” ilə qarşılayan sahibkar öz dəyərini aşağı salır. Düzgün yox demək peşəkarlığın bir hissəsidir. Məsələn, “bu iş bu müddətdə mümkün deyil, amma belə edə bilərik” demək müştərinin etibarını artırır. Qiymət söhbəti üçün müştəri baha deyəndə nə cavab vermək olar yazısı da kömək edər.

Yox demək münasibətdə nə dəyişir?

İlk vaxtlar sərhəd qoyan adam özünü qəribə hiss edir. Çünki ətrafdakılar onun həmişə “hə” dediyinə öyrəşib. Bir neçə nəfər təəccüblənə, bir neçəsi inciyə bilər. Bu, sizin səhv etdiyinizi göstərmir, sadəcə qaydaların dəyişdiyini göstərir.

Zamanla isə münasibətlər daha dürüst olur. Qarşı tərəf sizin “hə” sözünüzün real razılıq olduğunu bilir. Siz də içinizdə acıq yığmırsınız. Bu, uzunmüddətli münasibət üçün daha sağlam zəmindir.

Ailə və qohumluq münasibətlərində

Bizim cəmiyyətdə ən çətin sərhədlər ailədədir. “Bizim ailədə belə olmaz”, “böyüklər nə deyər” kimi cümlələr çox işləyir. Bu mühitdə yox demək məsuliyyətdən qaçmaq kimi qəbul oluna bilər.

Burada üsul belədir: hörməti saxlayıb qərarı aydın deyin. Məsələn, “Sizə hörmətim böyükdür, amma bu qərarı özüm verməliyəm.” Dərhal başa düşməyə bilərlər, amma sakit və təkrar edilən cavab zamanla qəbul olunur.

İş yerində və iş yoldaşları arasında

İş yerində hər istəyə razı olan işçi tez “etibarlı” sayılır, amma çox vaxt həm də ən tez yorulan olur. Əlavə iş yükünü qəbul etməzdən əvvəl öz prioritetlərinizi göstərin: “Bunu götürə bilərəm, amma o birini gecikdirməliyəm. Hansı daha vacibdir?”

Belə yanaşma yox deməyin yumşaq formasıdır. Rəhbərə problemi deyil, seçimi təqdim edirsiniz. Bu həm peşəkar görünür, həm də vaxtınızı qoruyur.

Yox dedikdən sonra günah hissi gələndə

İlk dəfə imtina edəndə günah hissi çox vaxt olur. Bu hiss yeni vərdişin işarəsidir, səhv etdiyinizin yox. Özünüzə bir sual verin: mən kimisə incitməyə çalışdım, yoxsa sadəcə öz imkanımı dürüst dedim?

Əgər ikincidirsə, hissi dəf edin və gözləyin. Bir neçə gündən sonra çox vaxt hər şey yerinə oturur. Əgər həmin hiss uzun müddət keçmirsə və bu mövzu sizi çox sıxırsa, psixoloqla danışmaq yaxşı seçimdir.

Yox demək bacarığını necə inkişaf etdirmək olar?

Bu bacarıq da əzələ kimidir, məşq edildikcə güclənir. Bir həftəlik sınaq edin: hər gün bir kiçik şeyə sadə “yox” deyin. Məsələn, lazım olmayan söhbətə, istəmədiyiniz dəvətə və ya vaxtınız olmayan kiçik xahişə. Hər dəfə özünüzdən soruşun: nə baş verdi? Əksər halda dünya dağılmır.

Sonra daha çətin vəziyyətlərə keçin. Bu proses yavaş-yavaş özünə hörməti də artırır. Çünki insan öz sərhədini qoruyanda özünə dəyər verməyi öyrənir.

Müştəri münasibətində sərhəd nümunələri

İş həyatında bir neçə sadə sərhəd nümunəsi: iş saatından kənar mesajlara səhər cavab vermək, razılaşmadan kənar əlavə işi ayrıca qiymətləndirmək, hər şeyi “təcili” saymamaq. Bu qaydaları əvvəlcədən yazılı yazsanız, müştəri onlara hörmətlə yanaşır.

Məsələn, müqavilədə “düzəlişlər iki dəfə ilə məhdudlaşır” yazılıbsa, üçüncü düzəlişdə “yox” demək asan olur, çünki qayda əvvəldən razılaşdırılıb.

Gündəlik həyatdan bir nümunə

Təsəvvür edin ki, qohum sizdən son anda böyük xahiş edir və siz “yox” deməyə çətinlik çəkirsiniz. Ürəyinizdə narahatlıq var, amma “ayıb olar” fikri sizi saxlayır. Belə anda ilk addım cavabı gecikdirməkdir: “Baxım, sonra yazaram.” Bu cümlə sizə düşünmək üçün vaxt verir və təzyiqi azaldır.

Sonra özünüzdən soruşun: razılıq verəndə nəyi itirirəm, rədd edəndə nəyi qoruyuram? Bəzən cavab aydın olur. Rədd etmək qərarına gəlsəniz, qısa və nəzakətli yazın: “Bu dəfə kömək edə bilməyəcəm, başa düşdüyün üçün təşəkkür edirəm.” Uzun izahat və üzr çox vaxt əlavə mübahisəyə yol açır.

Vacib məqam budur ki, “yox” insanı rədd etmək deyil, konkret xahişi rədd etməkdir. Münasibət bu fərqi başa düşəndə daha sağlam olur. Zamanla ətrafınız da sərhədlərinizi tanıyır və sizə daha az təzyiq edir. Bu isə həm ailədə, həm işdə daha sakit və səmimi ünsiyyət yaradır.

Tez-tez verilən suallar

Niyə yox deyə bilmirəm?

Bunun səbəbləri tərbiyə, cəmiyyət təzyiqi, günah hissi və münasibəti itirmək qorxusu ola bilər. Hər insanda bunların nisbəti fərqlidir.

Yox demək kobudluqdur?

Xeyr. Aydın və hörmətlə deyilən yox kobud deyil. Kobudluq ton və sözün seçimindən asılıdır.

Yaxın adama necə yox deməli?

İlk növbədə hissini etiraf edin, sonra qərarınızı deyin: “Sənə kömək etmək istəyirdim, amma bu dəfə bacarmıram.”

Sərhəd qoymaq eqoistlikdir?

Yox. Sərhəd insanın öz enerjisini qorumasıdır. Özünü qoruyan insan başqasına da daha sağlam yardım edir.

İnsan davranışı və qərar psixologiyası haqqında İnsan davranışı və marketinq yazısı da maraqlı ola bilər.