Azərbaycan cəmiyyətində tez-tez eşitdiyimiz bir ifadə var: “Kimsəyə güvənmək olmur.” Bu söz, əslində, sosial münasibətlərin və kollektiv güvənin zəifliyini göstərir. Halbuki inkişaf etmiş ölkələrdə güvən, sadəcə şəxsi keyfiyyət deyil, həm də cəmiyyətin iqtisadi və sosial inkişafını sürətləndirən sosial kapital kimi qəbul edilir.
Psixoloji Yön:
1.Güvənin kökləri – İnsan psixologiyasında güvən ilk olaraq ailədə formalaşır. Uşaq valideyninə güvənməyi öyrənirsə, sonrakı sosial münasibətlərində də bu davranış modeli ilə hərəkət edir.
2.Travmatik təcrübələr – İctimai mühitdə aldanmaq, vədlərin yerinə yetirilməməsi, “bir dəfə yanıldım” sindromu fərdlərdə kollektiv güvəni zəiflədir.
3.“Qapalı dairə effekti” – İnsanlar yalnız yaxın çevrəsinə güvənir, yeni insanlara qarşı isə şübhəli davranır. Bu isə əməkdaşlıq imkanlarını azaldır.
Sosial Kapital və Marketinq Yönü:
• Sosial kapital nədir? – İctimai əlaqələrin, etibarın və qarşılıqlı yardımlaşmanın yaratdığı görünməz dəyərdir. Güvən yüksək olduqda, insanlar əməkdaşlığa daha açıq olur, bizneslər daha sürətlə böyüyür.
• Brendlərə güvən – Azərbaycanda insanlar çox vaxt məhsula yox, satıcıya və ya tanışa güvənirlər. Məsələn, yeni bir brend bazara çıxanda onun uğuru yalnız reklamdan asılı deyil, həm də kollektiv güvən mühitindən asılıdır.
• Şəffaflıq faktor – İstehlakçıya açıq olmaq, sözündə durmaq, müştəri məmnuniyyətini qorumaq brendlərin sosial kapitalını artırır. Əks halda, “hamı aldatmaq istəyir” düşüncəsi güclənir.
Azərbaycan Cəmiyyətində Güvənin Zəifləməsinin Səbəbləri:
1. Tarixi və sosial yaddaş – Sovet dövründən qalan “hər kəs özünü qorusun” yanaşması.
2. Şəxsi maraqların üstün tutulması – Qrup maraqları, ümumi rifah çox zaman ikinci plana keçir.
3. İnstitusional güvənin zəifliyi – İnsanlar dövlət qurumlarına, təşkilatlara güvənməyəndə, bir-birinə də etibar etməkdə çətinlik çəkir.
Nəticə və Çıxış Yolu:
• Psixoloji dəyişiklik – Hər bir fərd kiçik addımlarla güvən mədəniyyətini formalaşdıra bilər: verdiyi sözü tutmaq, şəffaf davranmaq, başqasının haqqını qorumaq.
• Marketinqdə tətbiq – Şirkətlər yalnız məhsul satmamalı, həm də cəmiyyətin güvən ehtiyacına cavab verməlidir. Açıq kommunikasiya, sosial məsuliyyət və real müştəri dəstəyi kollektiv güvəni gücləndirir.
•Cəmiyyətin inkişafı – Güvən artdıqca sosial kapital da böyüyür, əməkdaşlıq mədəniyyəti formalaşır və nəticədə həm iqtisadi, həm də sosial həyat yüksəlir.